İzmir’in Seferihisar ilçesindeki Teos Antik Kenti’nde yürütülen kazı ve restorasyon çalışmaları, yaklaşık 2 bin 200 yıllık meclis binasından antik çağın eğitim sistemine, krallarla kurulan siyasi ilişkilerden Roma döneminin sanat eserlerine uzanan zengin bir tarihi ortaya çıkarıyor. İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin de destek verdiği çalışmalarda, 2026 yılında bulunan 13 yazıt ve Roma İmparatoru Hadrian’ın yakın çevresindeki Antinoos’a ait mermer portre dikkat çekiyor.
KENTİN GELECEĞİ BU MECLİSTE KONUŞULUYORDU
Seferihisar’ın Sığacık bölgesinde bulunan Teos Antik Kenti, antik dönemde ticaretin, sanatın ve düşüncenin önemli merkezlerinden biriydi. İki limanıyla Akdeniz dünyasına açılan kentte yer alan yaklaşık 2 bin 200 yıllık meclis binası, siyasi ve toplumsal yaşamın merkezinde bulunuyordu.
Teos Antik Kenti Kazı Başkanı Prof. Dr. Musa Kadıoğlu, agoranın kuzeybatısında bulunan yapının hem yönetim hem de eğitim ve kültür faaliyetlerinde kullanıldığını belirtti. Kadıoğlu, “Burası Teos kent devletinin meclis binası. Danışma meclisi burada toplanıyor ve kentin geleceğiyle ilgili kararlar alıyordu. Ancak yapının önemini artıran başka bir özelliği daha var. Ele geçen yazıtlar, burasının yalnızca meclis toplantıları için kullanılmadığını, eğitim ve kültür faaliyetlerine de ev sahipliği yaptığını gösteriyor” dedi.
Yaklaşık 800 kişilik kapasiteye ve 17 sıra oturma basamağına sahip yapıya Roma döneminde bir sahne de eklendi. Böylece meclis binası, siyasi toplantıların yanı sıra kültürel etkinliklerin de düzenlendiği bir mekâna dönüştü.
YILLAR SÜREN ÇALIŞMALARLA YENİDEN ORTAYA ÇIKARILDI
Uzun yıllar toprak altında kalan meclis binasında 1960’lı yıllarda yapılan kazılarda yalnızca birkaç oturma basamağı ortaya çıkarılabilmişti. 2010 yılında başlayan sistemli çalışmalarla yapının mimari bütünlüğü büyük ölçüde gün yüzüne çıkarıldı.
Prof. Dr. Kadıoğlu, restorasyon sürecini şu sözlerle anlattı: “2010 yılında buraya geldiğimizde yalnızca üstten iki üç basamak görünüyordu. Yıllar içerisinde yapıyı tamamen ortaya çıkardık. Güney analemma duvarını, oturma basamaklarını ve son olarak kuzey analemma duvarını ele alarak restorasyonu büyük ölçüde tamamladık. Böylelikle antik dönemin en önemli kamu yapılarından birini yeniden görünür hale getirdik”
Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Ankara Üniversitesi adına yürütülen kazı ve restorasyon çalışmalarına İzmir Büyükşehir Belediyesi de maddi katkı sağlıyor. Türk Tarih Kurumu’nun desteğiyle hazırlanan restorasyon projeleri doğrultusunda gerçekleştirilen çalışmaların büyük bölümü 2026 yılında tamamlandı.
2 BİN 200 YIL ÖNCE KIZ VE ERKEK ÇOCUKLAR EĞİTİM ALIYORDU
Teos’un eğitim tarihine ışık tutan en önemli belgelerden biri, Polythros Eğitim Vakfı’na ait yazıt. Yaklaşık 2 bin 200 yıl önce yaşayan varlıklı bir Teoslu olan Polythros, 34 bin drahmi bağışlayarak çocukların eğitimini destekleyen bir vakfın kurulmasını sağladı. Vakıf kapsamında özgür doğmuş kız ve erkek çocukların eğitim alması destekleniyordu.
Yazıtlardan edinilen bilgilere göre öğrenciler okuma, yazma, dil bilgisi, edebiyat ve müzik derslerinin yanı sıra beden eğitimi ve savaş talimleri de görüyordu. Eğitim sisteminde öğretmenlerin görev dağılımları ve aralarında yaşanabilecek anlaşmazlıkların çözümü de belirli kurallara bağlanmıştı.
Kadıoğlu, antik dönemdeki eğitim düzenine ilişkin şu bilgileri paylaştı: “Bu tür eğitim vakıflarını antik kentlerin çok azında biliyoruz. Teos’ta kız ve erkek çocukların eğitim aldığını görüyoruz. Daha da önemlisi, öğrencilerin hangi dersleri alacağına öğretmenlerin karar verdiğini biliyoruz. Öğretmenler arasında anlaşmazlık çıkarsa 40 yaşın üzerindeki müdür yardımcısı devreye giriyor. Bu ayrıntılar, antik dönemde eğitimin nasıl örgütlendiğini anlamamız açısından çok önemli.”
ANTİK DÜNYADA EN YÜKSEK MAAŞ MÜZİK ÖĞRETMENLERİNİNDİ
Teos yazıtları, öğretmenlerin ücretleri ve öğrencilerin sınavlarına ilişkin ayrıntıları da günümüze taşıyor. Kentte en yüksek maaşı telli çalgıları öğreten müzik öğretmenlerinin aldığı belirtiliyor.
Prof. Dr. Kadıoğlu, “Öğretmenlerin maaşlarını biliyoruz. En yüksek maaşı alanlar telli çalgıları öğreten müzik öğretmenleri. Öğrencilerin müzik ve temel bilgi sınavlarının bu meclis binasında yapıldığını yazıtlar açıkça aktarıyor. Beden eğitimi ve savaş talimi gibi derslerin sınavlarının ise kentin kuzeyindeki gymnasion yapısında gerçekleştirildiğini düşünüyoruz” ifadelerini kullandı.
Bu belgeler, Teos’u antik çağın eğitim sisteminin ayrıntılı biçimde incelenebildiği merkezlerden biri haline getiriyor.
KRALIN TALEBİ: HEYKELİ MECLİS BİNASINA DİKİLECEK
Teos’un siyasi tarihine ilişkin önemli belgeler arasında Seleukos Kralı III. Antiokhos’a ait mektuplar ve onurlandırma yazıtları da bulunuyor. Bu belgeler, MÖ 3. yüzyılın sonlarında kentin güçlü krallıklarla kurduğu ilişkiler hakkında bilgi veriyor.
III. Antiokhos’un Teos’a özerklik, vergi muafiyeti ve sığınma hakkı gibi ayrıcalıklar tanıdığını belirten Kadıoğlu, kralın kentten heykelinin meclis binasına dikilmesini de istediğini anlattı.
Kadıoğlu, “III. Antiokhos, Teos’a bazı önemli ayrıcalıklar tanıdı. Ancak kralın kentten dikkat çekici bir talebi de vardı. Bronzdan yapılacak heykelinin meclis binasına dikilmesini ve her yıl mevsim meyveleriyle süslenmesini istiyordu” dedi.
Meclis binasındaki heykel kaideleri ve yazıtlar, Roma döneminde kentin güçlü ailelerinin toplumsal yaşamda üstlendiği rolleri de ortaya koyuyor. Fesinos’un eşi Stratonike’nin önemli dinî görevler üstlendiği, kızları Klaudia Tryphaina’nın ise Efesli Tiberius Klaudius Italicus ile evlenerek Efes’e yerleştiği anlaşılıyor.
TEOS MERMERİ ROMA’NIN MİMARİSİNDE KULLANILDI
Teos’un antik dünyadaki ününü artıran unsurlardan biri de çevresindeki taş ocaklarından çıkarılan değerli mermerlerdi. Koyu renkli damarları ve farklı tonlarıyla bilinen, antik kaynaklarda Lucullus mermeri olarak anılan ve günümüzde Africano mermeri adıyla da tanınan taş, Roma İmparatorluğu’nun mimari süslemelerinde kullanıldı.
Meclis binasının döşemesinde de bu mermerin örneklerine rastlanması, Teos’un taş işçiliği ve mimari estetiği açısından önemini ortaya koyuyor.
DİONYSOS TAPINAĞININ İNŞASI YAKLAŞIK 360 YIL SÜRDÜ
Teos’un önemli anıtsal yapılarından Dionysos Tapınağı, şarap, bereket ve eğlence tanrısı Dionysos’a adanmıştı. Antik dünyanın ünlü mimarlarından Hermogenes’e atfedilen yapı, Romalı mimar Vitruvius’un eserlerinde de yer alıyor.
Kazılar, tapınağın depremler nedeniyle defalarca yıkılıp yeniden yapılmasından ziyade, farklı dönemlerde genişletilerek bugünkü planına ulaştığını ortaya koydu. İlk aşamada daha küçük bir yapı olarak inşa edilen tapınak, Roma İmparatoru Hadrian döneminde çevresine 6x11 sütun sırası eklenerek büyütüldü.
Prof. Dr. Kadıoğlu, inşa sürecini şöyle açıkladı: “Hermogenes’in tarihini MÖ 3. yüzyılın son çeyreğine yerleştiriyoruz. İlk aşamada önünde ve arkasında duvarlar arasında ikişer sütun bulunan daha küçük bir tapınak inşa edilmiş. Bu yapı uzun süre kullanılmış. Roma İmparatoru Hadrian döneminde ise çevresine yeni 6x11 sütun sırası eklenerek tapınak genişletilmiş. Böylelikle yaklaşık 360 yıla yayılan bir inşa sürecinden söz ediyoruz.”
Dionysos’un kült heykelinden günümüze ulaşan yaklaşık 82 santimetre yüksekliğindeki baş, heykelin tamamının yaklaşık 5 metre yüksekliğinde olabileceğine işaret ediyor. Hadrian’ın MS 124 yılında Efes üzerinden Teos’a gelmiş olabileceği, tapınağın genişletilmesinin ise MS 132’ye kadar tamamlanmış olmasının muhtemel olduğu belirtiliyor.
2026 KAZILARINDA 13 YAZIT VE YENİ ANIT KAİDELERİ BULUNDU
Teos’ta 2026 yılında Tanrıça Roma ve Augustus Tapınağı çevresinde yürütülen kazılarda yeni anıt kaideleri ve üzerlerinde 13 yazıt bulunan mimari bloklar ortaya çıkarıldı. Tapınağın güney, doğu ve kuzey kenarlarının ardından batı uzun kenarında da çalışmalar yapıldı.
Tapınağın önündeki taş döşeli meydanda bulunan bazı mimari blokların, daha eski yapılardan sökülerek temel taşı olarak kullanıldığı belirlendi. Üzerlerindeki yazıtların kentin erken dönem siyasi ve toplumsal ilişkilerine ışık tuttuğu ifade edildi.
Kadıoğlu, buluntularla ilgili şu bilgileri verdi: “Tapınağın çevresinde yeni anıt kaideleri belirledik. Bu kaidelerin üzerinde onurlandırılmış kişilere ait heykellerin bulunmuş olması gerekiyor. Ancak kimlere ait olduklarını henüz bilmiyoruz. Ayrıca bu tapınağın önündeki taş döşeli meydanda, daha eski yapılardan sökülerek temel taşı olarak kullanılmış mimari bloklar tespit ettik. Bunların üzerinde 13 yazıt bulunuyor. Bu yazıtlar bize kentin daha erken dönemlerdeki siyasi ve toplumsal ilişkileri hakkında önemli bilgiler veriyor”
BÜYÜK İSKENDER’İN KOMUTANI PARMENİON’UN ADI DA BULUNDU
2026 yılı kazılarında ortaya çıkarılan yazıtlar arasında Büyük İskender’in önemli komutanlarından Parmenion’un adının bulunması da dikkat çekti. Yazıtlar, Teos’un diğer kentlerle kurduğu ilişkiler ve kamusal yargı süreçleri hakkında da bilgi sunuyor.
Belgelerden, Teosluların bazı kamusal davaları çözmek amacıyla Miletos, Smyrna ve Mytilene’den yargıçlar davet ettiği, bu yargıçlarla birlikte onları gönderen kentleri de onurlandırdığı anlaşılıyor.
HADRIAN’IN YAKININDAKİ ANTİNOOS’UN MERMER PORTRESİ
Tanrıça Roma ve Augustus Tapınağı’nda bulunan önemli eserlerden biri de Roma İmparatoru Hadrian’ın yakın çevresinde yer alan Antinoos’a ait mermer portre oldu. İnsan ölçülerine yakın boyutlardaki eser, Anadolu’daki benzer örnekleri bakımından önem taşıyor.
Kadıoğlu, buluntuyla ilgili olarak, “Burada Antinoos’un normal insan ölçülerinde bir portresini bulduk. Anadolu’da bu ölçülerde bilinen tek örnek olması bakımından çok önemli. Yazıt parçalarıyla birlikte değerlendirdiğimizde, yapının ikinci yüzyılda Tanrıça Roma ve Augustus’un yanı sıra Antinoos’la da ilişkili bir kutsal alan olarak kullanıldığını söyleyebiliyoruz” dedi.
ŞAİRLERİN, SANATÇILARIN VE DÜŞÜNÜRLERİN KENTİ
Teos, siyasi ve ticari gücünün yanı sıra kültür ve sanat yaşamıyla da antik dünyanın öne çıkan merkezleri arasında yer alıyordu. Lirik şiirin tanınmış isimlerinden Anakreon’un doğduğu kent, Dionysos Sanatçılar Birliği sayesinde Akdeniz dünyasının önemli sanat merkezlerinden biri haline geldi.
MÖ 6. yüzyıldan itibaren gelişen ve özellikle Hellenistik dönemde ticaret, sanat ve düşüncenin buluşma noktalarından biri olan Teos, iki limanı aracılığıyla farklı uygarlıklarla ilişkiler kurdu.
Bugün sürdürülen kazı ve restorasyon çalışmaları, kentin yönetim, eğitim, siyaset ve sanat tarihine ilişkin yeni bilgileri gün yüzüne çıkarıyor. Büyük ölçüde restore edilen meclis binasının kültür ve sanat etkinliklerinde yeniden kullanılmaya başlanmasıyla Teos’un binlerce yıllık mirası, günümüzün kamusal yaşamıyla da buluşuyor.
